La rentrée

Je vais vous dire ce que me rappellent tous les ans, le ciel agité de l’automne, les premiers dîners à la lampe et les feuilles qui jaunissent dans les arbres qui frissonnent ; je vais vous dire ce que je vois quand je traverse le Luxembourg dans les premiers jours d’octobre, alors qu’il est un peu triste et plus beau que jamais ; car c’est le temps où les feuilles tombent une à une sur les blanches épaules des statues.
Ce que je vois alors dans ce jardin, c’est un petit bonhomme qui, les mains dans les poches et sa gibecière au dos, s’en va au collège en sautillant comme un moineau.

Ma pensée seule le voit; car ce petit bonhomme est une ombre; c’est l’ombre du moi que j’étais il y a vingt-cinq ans. Vraiment,il  m’intéresse, ce petit: quand il existait, je ne me souciais guère de lui; mais, maintenant qu’il n’est plus, je l’aime bien.

Il valait mieux, en somme, que les autres moi que j’ai eus après avoir perdu celui-là. Il était bien étourdi; mais il n’était pas méchant, et je dois lui rendre cette justice qu’il ne m’a pas laissé un seul mauvais souvenir; c’est un innocent que j’ai perdu: il est bien naturel que je le regrette; il est bien naturel que je le voie en pensée et que mon esprit s’amuse à ranimer son souvenir.

Il y a vingt-cinq ans, à pareille époque, il traversait, avant huit heures, ce beau jardin pour aller en classe. Il avait le coeur un peu serré: c’était la rentrée.

Pourtant, il trottait, ses livres sur son dos, et sa toupie dans sa poche. L’idée de revoir ses camarades lui remettait de la joie au coeur. Il avait tant de choses à dire et à entendre! Ne lui fallait-il pas savoir si Laboriette avait chassé pour de bon dans la forêt de l’Aigle ? Ne lui fallait-il pas répondre qu’il avait, lui, monté à cheval dans les montagnes d’Auvergne? Quand on fait une pareille chose, ce n’est pas pour la tenir cachée. Et puis c’est si bon de retrouver des camarades! Combien il lui tardait de revoir Fontanet, son ami, qui se moquait si gentiment de lui, Fontanet qui, pas plus gros qu’un rat et plus ingénieux qu’Ulysse, prenait partout la première place avec une grâce naturelle!

Il se sentait tout léger, à la pensée de revoir Fontanet.
C’est ainsi qu’il traversait le Luxembourg dans l’air frais du matin. Tout ce qu’il voyait alors, je le vois aujourd’hui.

 
C’est le même ciel et la même terre; les choses ont leur âme d’autrefois, leur âme qui m’égaye et m’attriste, et me trouble; lui seul n’est plus.

  C’est pourquoi, à mesure que je vieillis, je m’intéresse de plus en plus à la rentrée des classes."

         Anatole France

Le livre de mon ami

La reeniro de la klasoj

Mi estas dironta al vi kion memorigas al mi ĉiujare, la agitita ĉielo de l’aŭtuno, la unuaj sublampaj  vespermanĝoj kaj la flaviĝintaj folioj en la tremetantaj arboj; mi estas dironta al vi kion mi vidas kiam mi transiras Luksemburgan Parkon dum la fruaj tagoj de oktobro, kiam ĝi estas iomete trista kaj pli bela ol iam ajn; ĉar jam venis la tempo kiam la folioj falas unu post la alia sur la blankajn ŝultrojn de la statuoj. Kion mi tiame vidas en ĉi tiu parko, estas malgranda knabo kiu, la manoj en la poŝoj kaj sia sako ĉe la dorso, iras al la lernejo saltetante kiel pasero.

Nur mia penso vidas lin; ĉar ĉi tiu etulo estas ombro, la ombro de mi mem dudek kvin jarojn antaŭe.  Vere, li interesigas min, ĉi tiu etulo: kiam li  ekzistis, mi apenaŭ prizorgis pri li; sed, pro tio, ke nun li ne plu estas, mi amas lin.

Ĉion konsiderante, li estis pli bona ol la aliaj mi mem kiun mi havis post kiam mi perdis tiun ĉi. Li ja estis sencerba; sed li ne estis malica, kaj mi devas agnoski lian meriton, ke li lasis al mi neniun malbonan memoraĵon; estas senpekulo kiun mi perdis: estas tre nature, ke mi bedaŭras lin; estas tre nature, ke mi vidas lin en penso kaj ke mia spirito amuziĝas revivigi lian memoron.

Dudek kvin jarojn antaŭe, je la sama epoko, li transiris, antaŭ la oka, ĉi tiun belan parkon por iri en klason. Li havis sian koron iomete premita: estis la reeniro de la klasoj.

Tamen, li saltetis, kun siaj libroj sur sia dorso kaj sia turbo en sia poŝo. La ideo revidi siajn kamaradojn donis al li ĝojon en la koro. Li havis tiel multe da direndaj kaj aŭdendaj aferoj! Ĉu li devas scii ĉu Laboriette vere ĉasis en la arbaro de la Aglo? Ĉu li devas respondi, ke li mem rajdadis ĉevalon en la Auvergne montaro? Kiam oni faras tian aferon,  ne estas por gardi ĝin kaŝita. Kaj estas tiel bone retrovi siajn kamaradojn! Kiom li sopiras revidi sian amikon Fontanet, kiu tiel ĝentile lin mokis, Fontanet kiu, ne pli granda ol rato kaj pli lerta ol Ulysses, okupis ĉie la unuan lokon kun natura gracieco!

Pensante revidi Fontanet, li sentis sin tiel leĝera. Tiele ĝi transiris Luksemburgon en la freŝa aero de l’mateno. Ĉion, kiun li tiam vidis, mi vidas hodiaŭ.

Estas la sama ĉielo kaj la sama tero; la objektoj havas sian animon de antaŭo, kiu ĝojigas kaj malfeliĉigas min, kaj prizorgigas min; nur li ne plu estas.

Pro tio, ju pli mi maljuniĝas, des pli mi interesiĝas pri la reeniro de la klasoj.”

Anatole France

La libro de mia amiko

Elfrancigis Nguyen Xuan Thu

Ngày khai trường

Tôi xin kể bạn nghe những gì tôi nhớ lại. Năm nào cũng vậy, mây vần vũ trên trời thu, những bữa cơm chiều đầu tiên trong ánh đèn và lá vàng trên cây run rẩy. Tôi xin kể bạn nghe những điều tôi nhìn thấy khi tôi băng qua vườn Luých-xem-bua trong những ngày đầu tháng mười, khi đó quang cảnh hơi buồn song đẹp hơn bao giờ hết; bởi đó là lúc lá thu từng chiếc một rơi xuống những đôi vai bạc của các pho tượng. Điều tôi nhìn thấy trong vườn lúc đó là một chú bé, tay thọc vào túi, chiếc sắc trên lưng, đang rảo bước đến trường vừa đi vừa nhảy chân sáo như một con chim sẻ nhỏ.

Chỉ có tâm tưởng tôi mới nhìn thấy chú bé đó; bởi chú là một cái bóng; cái bóng của tôi cách đây hai mươi nhăm năm. Thực thế, cái chú bé đó, chú làm cho tôi vui thích: khi còn chú, tôi chẳng phải bận tâm về chú, song, nay chú không còn, tôi yêu chú lắm.

Suy cho cùng, chú đáng giá hơn mọi cái tôi mà tôi có sau khi tôi đã mất chú, chú thật rất dại dột; nhưng chú đâu có dữ dằn, và tôi phải trả lại lẽ công bằng cho chú rằng chú không để lại nơi tôi một chút kỷ niệm xấu nào; chính tôi đã đánh mất một con người trong trắng: đương nhiên tôi rất lấy làm tiếc về điều đó. Lại cũng rất tự nhiên tôi nhìn thấy chú bằng tâm tưởng và trong tâm trí tôi nhen nhóm lại niềm hào hứng của những kỷ niệm về chú.

Hai mươi nhăm năm trước, cũng vào độ tiết trời này, trước lúc tám giờ sáng, chú đã băng qua vườn hoa này để đến lớp học. Con tim bé nhỏ của chú hơi thắt lại: bởi đó là ngày khai trường.

Vậy nên chú nhảy chân sáo, với sách vở trên vai và con quay trong túi. Ý nghĩ được gặp lại bạn bè khiến lòng chú thấy rộn rã vui. Có biết bao điều để nói và được nghe! Liệu chú có phải biết rằng La-bô-ri-ét có đi săn trong rừng Đại bàng không? Hay chú có phải trả lời rằng chính chú đã cưỡi ngựa trên vùng núi non xứ Ô-véc-nhơ. Khi người ta làm được một điều như thế, đâu phải để giữ kín nó. Và rồi còn gì thú bằng được tay bắt mặt mừng với bầu bạn. Chao, thú biết bao khi giáp mặt với Phông-ta-nê, thằng bạn mà chú đã chót giễu cợt nhẹ nhàng, rằng Phông-ta-nê loắt choắt như chuột mà trí hoạt hơn Uy-lit-xơ, cứ tự nhiên như không, cậu ta luôn luôn đứng ở vị trí đầu lớp.

Chú cảm thấy lòng nhẹ nhõm khi nghĩ sẽ gặp lại được Phông-ta-nê. Bởi thế, chú đã băng qua vườn Luých-xem-bua trong tiết trời ban mai mát lành. Tất thảy những gì chú nhìn thấy khi ấy, bữa nay tôi lại thấy.

Vẫn trời ấy, đất ấy. Mọi vật như có tâm hồn xưa cũ. Tâm hồn của chúng khiến tôi thấy hào hứng, cũng hơi chạnh buồn, và đồng thời làm tôi bối rối: riêng chú không còn.

Bởi vậy, càng khi trở về già, tôi càng tha thiết với ngày khai trường.

Anatole France

Cuốn sách của bạn tôi

Hồng Hạc dịch từ tiếng Pháp